Bunad: streekdracht tussen historische precisie en rijke fantasie

Veel Noren hebben het kostuum in hun kast hangen: de bunad. Het verbindt hen met hun familie, de streek waar hun familie vandaan komt en met hun land. De trotse bezitters trekken hun bunad aan op hoogtijdagen van de familie en op 17 mei, de nationale feestdag van Noorwegen. De bunad is een kostbaar kostuum met een grote historische betekenis, maar veel minder oud dan je misschien zou denken.

17 mai in Trondheim, bunad Trøndelag, 2008, foto Sigmund, cc by 2.0

Vrouwen in de bunad van Trøndelag tijdens de 17 mei viering in Trondheim. (Foto Sigmund, CC BY 2.0)

Nationale romantiek

Het model van de kledingstukken, de stoffen en het kleurgebruik van de bunads doen denken aan de traditionele streekdrachten die op het Noorse platteland werden gedragen. In sommige gebieden verdween deze traditionele kleding pas in de loop van de twintigste eeuw. In andere regio’s was dit proces al vóór het midden van de negentiende eeuw volop gaande. Juist in die tijd gingen stedelingen anders kijken naar het platteland – een ontwikkeling die zich elders in Europa ook voordeed. De snelle maatschappelijke veranderingen als gevolg van de opkomst van de industrie en nieuwe communicatiemiddelen bracht met name onder de stedelijke burgerij een behoefte teweeg aan stabiliteit en continuïteit. Die vond men in de oude boerensamenleving die al eeuwen onveranderd leek. Elementen daaruit werden salonfähig gemaakt. Kunstenaars wierpen zich in hun ateliers op de ruige natuur, de vaak grove vertellingen uit de volkscultuur gingen door een literair filter en volksmuziek werd omgezet in verfijndere muziekstukken. Ook de belangstelling voor streekdrachten groeide. In toneel- en dansvoorstellingen traden mensen in gereconstrueerde oude kostuums op en tentoonstellingen presenteerden de traditionele kleding als museumstukken. Ook kunstschilders die werkten in de stijl van de nationale romantiek – een nieuwe kunststroming in die tijd – beeldden mensen in traditionele plattelandskledij af.

Adolph_Tidemand_-_Portrait_of_Gunild_Olsdatter_from_Tinn_-1848_Google_Art_Project_1

Geschilderd portret van Gunild Olsdatter door Adolph Tidemand, 1848.

Hardanger levert de nationale dracht

Vrouwen uit de burgerij gingen als eerste bij feestelijke gelegenheden een streekdrachtkostuum dragen. Dat waren geen oude kledingstukken, maar een nieuw ontworpen kostuum. Dit was geënt op de streekdracht uit Hardanger, de regio die ook in de nationaal-romantische kunststroming veruit favoriet was. Zo’n nieuw kostuum werd een ‘bunad’ genoemd. Een belangrijke rol bij de verspreiding van de bunad speelden de vrijzinnige volkshogescholen, die juist in die tijd werden opgericht. Leerlingen leerden op school een eigen bunad te naaien. De Hardangerbunad werd in die jaren omgevormd tot de nationale dracht van Noorwegen.

A Hardanger girl Hardanger Fjord Norway

Portretfoto van jonge vrouw in Hardanger kostuum. (CC BY 2.0)

Een bunad was Noors genoeg als hij bestond uit een zwarte rok met een rood lijfje en een geborduurde beuk daarin. De hemden met lange mouwen die daaronder werden gedragen, varieerden van modeblouses en nachthemden tot geborduurde hemden zoals vrouwen in Hardanger die droegen. Het borduurwerk was soms identiek aan het borduurwerk van het Hardanger kostuum, maar kon ook zijn gemaakt naar patronen die op dat moment in de burgermode populair waren. De toeristenindustrie gaf een impuls aan het succes van de (Hardanger)bunad, onder meer doordat er veel postkaarten verschenen waarop meisjes in dit kostuum waren afgebeeld. De bunad raakte ook in zwang als kleding voor serveersters in cafés.

17 mei 1914, coll. Nasjonalbiblioteket

17 mei optocht in 1914 met meisjes in Hardangerbunad. (Collectie Nasjonalbiblioteket Oslo)

Politieke betekenis

In de late jaren 1880 kreeg de bunad ook politieke betekenis. Hij werd het symbool van het streven naar een autonome Noorse staat. Sinds 1814 was Noorwegen in een unie verenigd met Zweden en vóór die tijd had het land meer dan vierhonderd jaar onder Deense heerschappij gestaan. In de laatste decennia van de negentiende eeuw groeide het verzet tegen de unie. De Noorse nationalistische beweging voerde een felle campagne voor een onafhankelijke Noorse staat, die er in 1905 ook daadwerkelijk kwam, en voor alles wat specifiek Noors heette te zijn. Daaronder de bunad. Voorstanders van de unie met Zweden beschouwden het dragen van een bunad als een opstandige daad. De reacties waren heftig; meisjes in bunad werden zelfs bespuugd. In de Tweede Wereldoorlog werd de bunad als nationaal symbool ook omarmd door Noren die het nazisme waren toegedaan. Maar de populariteit van de bunad leed er niet onder en na de oorlog was hij opnieuw een krachtig symbool van de Noorse nationale identiteit. Voor het laatst werd hij als politiek (ex)pressiemiddel gebruikt bij de referenda over het lidmaatschap van de Europese Economische Gemeenschap (1972) en de Europese Unie (1994), waartegen een meerderheid van de Noren in beide gevallen nee zei.

Noors alternatief voor de Europese mode

Een actieve propagandiste voor de bunad was de Noorse schrijfster Hulda Garborg (1862-1934). Zij maakte zich in het algemeen sterk voor het Noorse cultuurgoed en was onder meer actief op het terrein van theater en volksdans. Gebaseerd op een traditioneel kostuum uit Valdres ontwierp Garborg in 1914 een compleet nieuw kostuum. Ze veranderde de snit en nam het borduurwerk van een oude fluwelen hoed als uitgangspunt voor de versiering. Mede dankzij dit populaire kostuum raakten steeds meer stedelingen geïnteresseerd in kostuums die op traditionele kleding waren gebaseerd. Garborg wilde een alternatief neerzetten voor de modejaponnen uit Parijs en Rome, die gemeengoed waren geworden. Haar op traditie gebaseerde kleding moest met de hand zijn gemaakt van wollen stoffen die in Noorwegen waren geweven en gekleurd met verfstoffen van in Noorwegen voorkomende planten. Garborg wilde wel dat de traditie zich zou vernieuwen. De nieuwe kostuums moesten geen overblijfsel zijn van een oude volkscultuur, maar innovatief en modern. Een andere voorvechtster van de bunad was Klara Semb (1884-1970), die actief was in de jeugdbeweging en er daardoor mede voor zorgde dat de bunad in brede kringen werd verspreid.

no-nb_sml_ 1830

Hulda Garborg. (Collectie Nasjonalbiblioteket Oslo)

In de jaren 1920 kwamen de bunads geleidelijk meer in gebruik en werden er in veel gebieden ook nieuwe gecreëerd, zo mogelijk met elementen uit de oude drachten. Lokaal wierpen zich experts op, die aan de basis stonden van de nieuwe bunads, en het leren naaien van een eigen bunad ging op meer scholen deel uitmaken van het (meisjes)onderwijs. Begin jaren veertig ontstond ook een daagse bunad, een kostuum dat elke dag gedragen kon worden, en ook een dergelijk kostuum zou in grote delen van het land in gebruik raken.

Nieuwe inspiratie

Na de Tweede Wereldoorlog raakten Garborgs opvattingen op de achtergrond. Het werd nu belangrijk gevonden dat de kostuums historisch verantwoord waren en verbonden met lokale tradities. Musea en volkskundigen deden al langer onderzoek naar de kleedgewoonten in de verschillende regio’s. Het Norsk Institutt for Bunad og Folkedrakt verzamelt de documentatie en zet zich in voor de ontsluiting ervan. Systematisch onderzoek naar de oude streekdrachten leverde veel nieuwe kennis op en die werd het startpunt voor nieuwe bunads. Rosemaling (een schildertechniek), borduurwerk en ander traditioneel handwerk leverden bovendien nieuwe inspiratie.

bunad, mogelijk telemark, cc by 2.0, foto Bosc d'Anjou

De meeste bunads zijn rijk aan kleur en versiering. (Foto Bosc d’Anjou, CC BY 2.0)

De meeste gebieden hebben nu hun eigen bunad, zelfs als van de traditionele kleding weinig of niets meer bekend was. Soms waren van de oude streekdracht nog onderdelen overgeleverd, bijvoorbeeld in museumcollecties, of bestond er nog informatie over. De bunad kon dan gereconstrueerd worden. Was door gebrek aan informatie niet het hele kostuum te reconstrueren, dan ontwierp men nieuwe elementen die goed bij de andere kledingstukken pasten. Sommige bunads zijn zelfs helemaal nieuw ontworpen. Was er niets meer bekend over de lokale traditionele kleding dan konden andere zaken een inspiratiebron zijn voor het nieuwe kostuum: een oud geborduurd beursje bijvoorbeeld of zelfs planten en dieren uit de omgeving.

Young_girls_in_bunad, Akershus, foto Elin, cc by 2.0

Jonge vrouwen in diverse bunads, Akershus, (Foto Elin, CC BY 2.0)

Kostbaar kostuum

Vandaag de dag telt Noorwegen 400 tot 500 verschillende bunads. Een flink aantal mensen maakt de bunad of die voor familieleden zelf. Sommige kostuumonderdelen worden van generatie op generatie doorgegeven. Ook zijn er ateliers waar iemand een bunad op maat kan laten maken. Daarmee zijn weken, zo niet maanden werk gemoeid. Zo’n handgemaakt kostuum kost omgerekend enkele duizenden euro’s.

Haugesund_1

Interieur van winkel en naaiatelier in Haugesund, waar de lokale bunad kan worden aangeschaft.

Zo’n 60 tot 70 procent van de Noorse vrouwen en ook een groot aantal mannen bezit nu een bunad. Ze trekken het kostuum aan op bijzondere dagen die in familiesfeer worden gevierd, bijvoorbeeld bij doop- en huwelijksfeesten, als jongeren belijdenis in de kerk doen en bij het kerstfeest. Ook op 17 mei, de nationale feestdag van Noorwegen, komt het kostuum uit de kast. Dan trekken feestelijke optochten met muziek, vlagvertoon en mensen in bunad door de straten om te herdenken dat Noorwegen op die dag in 1814 een eigen grondwet kreeg. Voor alle trotse bezitters is de bunad niet weg te denken uit hun leven. Hij bevestigt hun identiteit en verbindt hen met hun familie, streek van herkomst en hun land. Hulda Garborg, die een Noors antwoord wilde geven op de Europese confectiemode, kan tevreden zijn.

Bronnen:
Bjørn Sverre Hol Haugen (red.), Bunad; Norsk Bunadleksikon, alle bunader og Samiske folkedrakter, Oslo 2013.
Kari-Anne Pedersen, Folkedrakt blir bunad, Oslo 2013.
Siw Ellen Jakobsen, When rebels dressed in national costumes, op de website www.sciencenordic.com.
The Norwegian Institute of bunad and folk costume (Norsk institutt for bunad og folkedrakt), op de website www.bunadogfolkedrakt.no.

Kijk voor afbeeldingen van bunads en oude Noorse streekdrachten ook eens op het pinterestbord Streekdracht en bunad van Bryggen. Aan dit bord worden regelmatig nieuwe afbeeldingen toegevoegd.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s