Pasen in Noorwegen: over sneeuw, chocoladekoekjes en misdaadromans

Pasen luidt – net als in Nederland – in Noorwegen het begin van het voorjaar in. De Noren koppelen er een relatief lange vakantie aan. De scholen zijn de week voorafgaand aan Pasen dicht en veel bedrijven sluiten de poorten van Witte Donderdag tot en met Tweede Paasdag. Veel Noren brengen Pasen in familiesfeer door, met activiteiten in de buitenlucht en een spannende misdaadroman voor de avonduren.

Voor veel Noren is Pasen in de eerste plaats een christelijke feestdag. De kerken kunnen rekenen op meer kerkgangers dan op gewone zondagen. In veel kerken wordt bovendien op zaterdagavond al een mis gevierd. In Oslo vindt op Goede Vrijdag een processie plaats, georganiseerd door de KirkensBymisjon, een sociaal-maatschappelijke organisatie van gelovigen. Vooraan in deze processie wordt een groot houten kruis meegedragen. Het kruis zelf wordt overigens op wielen voortbewogen. De dragers komen uit de stoet en wisselen elkaar af. Anderen dragen hun eigen kleine houten kruis. De optocht start bij de Dom van Oslo en stopt op verschillende plaatsen, onder meer bij het parlementsgebouw en het gerechtsgebouw. De processie eindigt bij de St. Olavskirke, waar het kruis met rode bloemen wordt versierd.

daffodils, foto Ole Husby, cc by sa 2.0

Narcissen geven Pasen in Noorwegen kleur, zowel binnen als buiten. (Foto Ole Husby, CC-BY-SA-2.0)

Eieren, kuikentjes en narcissen

Net als in andere landen zijn er in Noorwegen volop wereldlijke elementen aan het kerkelijke feest toegevoegd. Die staan veelal in verband met het ontluikende voorjaar. Vele bevatten symbolen van nieuw leven en groei. Dé paaskleur in Noorwegen is geel, maar ook grasgroen doet het goed. Tijdens de paasdagen prijken er voorjaarsbloemen (narcissen, tulpen en hyacinten) en andere vrolijke decoraties in huis. Kuikentjes en eieren ontbreken niet. De Noren gebruiken berkentwijgen als paastakken, die ze met fleurige decoraties behangen. De paashaas ontbreekt evenmin, al wordt deze beschouwd als iets dat vooral vanuit commerciële overwegingen aan het paasfeest is toegevoegd. Maar niettemin brengt de paashaas ook in Noorwegen eieren, die kinderen op eerste paasdag mogen zoeken.

Culinaire genoegens

Op de vrolijk gedekte Noorse ontbijttafels prijkt een overvloedige hoeveelheid eten, waaronder vers brood en gekookte eieren die net als bij ons soms beschilderd zijn. Traditionele gerechten voor de lunch of het diner zijn rakfisk, gemaakt van verse forel, en gebraden of geroosterd lamsvlees, dat wordt gegeten met gekookte aardappelen en groenten. Wie daar zin in heeft, drinkt er speciaal paasbier bij. En dan zijn er nog speciale paasdesserts, paastaarten en paaskoekjes. Een rondgang langs de recepten doet het water in de mond lopen: sinaasappeltaart, worteltaart met ananas en kokos, chocoladetaart met truffelcrème, kleurig bestrooide vanilletaart en cheesecakebrownies met frambozen. Dat is nog maar een kleine greep uit hetgeen heel Noorwegen in de paastijd bakt. Onder de koekjes vielen me de paasmakronen op, met een vulling van roomkaas, suiker en saffraan. Daarnaast eten de Noren in deze tijd veel sinaasappels en zoetigheid als marsepein en chocolade. Kinderen krijgen vaak op zaterdagavond (paasavond) grote, in kleurig folie gewikkelde paaseieren die met lollies en/of andere zoetigheden zijn gevuld.

harer i disp, foto Thomas Angermann, 2006, cc by sa 2.0

Chocolade paashazen in de winkel. (Foto Thomas Angermann, CC-BY-SA-2.0)

Sverigedag

Tot zover is het Noorse Pasen redelijk vergelijkbaar met dat in Nederland. Maar de Noren hebben ook andere, karakteristieke gewoonten. Neem Sverigedag, de Noorse invasie in Zweden op Witte Donderdag. In de grensstreken staan op deze dag lange files richting Zweden. Veel (jonge) Noren stappen op deze dag in de auto om in het veel goedkopere Zweden, waar de winkels wel open zijn, inkopen te doen. Alcoholische dranken bijvoorbeeld kosten in Zweden lang niet zoveel als in Noorwegen. Bovendien zijn de Noorse Vinmonopolets (drankwinkels) al vanaf woensdagmiddag 15 uur gesloten en gaan ze pas na Pasen weer open. Het reisje naar Zweden is een zeer populair tijdverdrijf. Vorig jaar besteedden zo’n 15.000 Noren op die manier hun Witte Donderdag.

Kvikk Lunsj in de buitenlucht

Naar het schijnt is het minder gebruikelijk aan het worden om de paasdagen door te brengen in de hytte (het buitenhuisje dat een flink aantal Noren bezit). Maar dat wil niet zeggen dat alle Noren met Pasen thuis blijven zitten. Een aanzienlijk deel trekt er in deze dagen in de buitenlucht op uit. Skiën en wandelen in de bergen zijn dan veruit het meest populair. Dat mag nauwelijks een wonder heten in een land waar met Pasen nog zoveel sneeuw ligt.

påske Tynset, Hedmark, 2010, foto Aslak Raanes, cc by 2.0

De sneeuw in bij Tynset (Hedmark), Pasen 2010. (Foto Aslak Raanes, CC-BY-2.0)

Bij de outdooractiviteiten zorgt een Kvikk Lunsj (Snelle Lunch) voor de broodnodige energie. Deze chocoladereep gaat mee in elke rugzak, evenals overigens een paar sinaasappels en een blikje Solo frisdrank. De Noorse chocoladefabrikant Freia lanceerde Kvikk Lunsj in 1937, twee jaar nadat in de Verenigde Staten het enigszins vergelijkbare KitKat op de markt was gekomen. Het Noorse koekje is een dikke knapperige vanillewafel omhuld door een laag melkchocolade en kan in vier repen worden gebroken. Delen is dus het devies. De voedingswaarde zou gelijk staan aan twee boterhammen en een ei, zo beloofde Freia bij de introductie. Voor veel Noren heeft Kvikk Lunsj nostalgische waarde. Het is bepaald niet gewaagd om te veronderstellen dat de iconische chocoladewafel deel uitmaakt van de Noorse nationale identiteit.

kvikk lunsj in the snow, foto color line, cc by 2.0

Kvikk Lunsj in de sneeuw. (Foto Color Line, CC-BY-2.0)

Påskekrim

En wie dan moe maar voldaan van de wandeling of skitocht is teruggekeerd, laat zich ’s avonds onder een deken op de bank meevoeren in een bloedstollende misdaadroman of misdaadserie op tv. Påskekrim is een begrip in Noorwegen. Vrijwel alle televisiekanalen zenden met Pasen een misdaadserie uit. In de supermarkten verschijnen Tine-melkkartons met mysterieuze misdaadverhalen op de verpakking. Kindvriendelijk, dat wel, zodat de hele familie zich tijdens het ontbijt over de raadselachtige misdaad kan buigen. Uitgevers brengen juist in de paastijd nieuwe misdaadromans op de markt. Naar het schijnt is de Påskekrim-traditie begonnen in 1923 met een advertentie op de voorpagina van de Noorse krant Aftenposten voor het boek Bergenstoget plyndret i natt (De Bergentrein werd vannacht geplunderd) van Nordahl Grieg en Nils Lie. Velen zagen de advertentie aan voor een echt nieuwsbericht. Het boek werd een groot succes en dit bracht uitgeverijen op het idee om ook in het volgende jaar hun nieuwe misdaadromans en detectives rond Pasen te lanceren. Zo werd de paastijd het hoogseizoen voor de Noorse krimi.

Pasen voor nerds

De meest recente paastraditie in Noorwegen speelt zich af in Hamar, waar enkele duizenden meest jonge mensen (tussen de 15 en 25 jaar) zich in het Vikingskipet verzamelen voor een mega computer party. ‘The Gathering’ is een paastraditie voor nerds, die van over de hele wereld belangstellenden trekt. Er worden nieuwe vriendschappen gesloten, discutabele eet- en slaapgewoonten gedeeld en er wordt vooral heel veel gegamed. Een zeer eigentijdse loot aan de stam van de Noorse paastradities dus, al lijkt het zeer onwaarschijnlijk dat hij de Kvikk Lunsj in de sneeuw ooit zal verslaan.

The Gathering 2011, foto Andreas Rønningen, cc by 2.0

The Gathering in Hamar, 2011. (Foto Andreas Rønningen, CC-BY-2.0)

Als bronnen voor dit verhaal dienden verhalen op de volgende websites: www.tnp.no, www.mylittlenorway.com, www.thornews.com, www.norwegianarts.org.uk, www.thanksforthefood.com, www.visitnorway.com, www.lifeinnorway.net en www.afroginthefjord.com.

Advertenties

Noorse kersttradities

Of het nu kleurige papieren kerstmandjes zijn, de kerstboom die twee dagen voor kerst zingend wordt binnengehaald of de overvloedige hoeveelheid eten die op de kersttafel prijkt, ze dragen allemaal bij aan het welslagen van de juletid (kersttijd) in Noorwegen. Ook Nederlanders weten gewoonlijk goed kerst te vieren, maar Noorwegen lijkt nog rijker aan kersttradities. Hoe ziet een traditioneel Noors kerstfeest eruit? En wat zegt dat over de cultuur en mentaliteit van de Noren? Waarbij we overigens meteen aantekenen dat er ongetwijfeld heel wat Noren zijn die niet aan alle tradities meer gehoor geven.

Het grote aftellen

De aanloop naar kerst begint ergens in november. Op veel plaatsen in Noorwegen ligt dan al sneeuw en in het noorden zijn de dagen kort. In deze tijd organiseren bedrijven, kerken, scholen en verenigingen de eerste feestelijke kerstbijeenkomsten. Aan het eind van november wordt in de steden de kerstverlichting ontstoken, hetgeen veelal met het nodige ceremonieel gepaard gaat.

Kerst in de Storgata in Drøbak, 2012. (Foto Frogn Kommune, CC BY SA 2.0)

Kerst in de Storgata in Drøbak, 2012. (Foto Frogn Kommune, CC BY SA 2.0)

Als dan vier zondagen voor kerst de Adventstijd aanvangt, begint het grote aftellen met Adventkalenders en de vier Adventkaarsen, waarvan er elke zondag één meer wordt aangestoken. Vaak worden op eerste Advent de lichtjes ontstoken in de grote kerstboom op de centrale pleinen in de steden. In sommige steden verzamelen de bewoners zich dan op het plein, dansen ze hand in hand in een wijde kring om de boom en zingen ze daarbij liedjes. Een tafereel dat wij ons in Nederland niet kunnen voorstellen. Het is een uiting van een gevoel deel uit te maken van een gemeenschap. Deze tijd is ook de tijd van de kerstconcerten en de viering van Luciadagen (Sint-Luciadag) op 13 december.

Nissefest

Voor de jonge kinderen is er in deze weken op scholen het nissefest, een feest met een hoofdrol voor de kabouter die in de Noorse volkscultuur een belangrijke plaats inneemt. De kinderen gaan gekleed in rood met witte pakjes, dansen rond de kerstboom en zingen liedjes om de julenisse (letterlijk: kerstkabouter) te vragen binnen te komen. En die heeft natuurlijk een zak met traktaties bij zich: chocolade, mandarijntjes, noten of kleine cadeautjes.

Julenisse op een kerstmarkt in Øvrebyen (Kongsvinger), 2009. (Foto Kongsvinger kommune)

Julenisse op een kerstmarkt in Øvrebyen (Kongsvinger), 2009. (Foto Kongsvinger kommune)

Zelfgemaakte decoraties

In de weken voorafgaand aan kerst zoeken familieleden, buurt- en dorpsbewoners elkaar op om kerstdecoraties te maken. Zelden ontbreken daarbij de julekurver (kerstmandjes), kleine mandjes in de vorm van een hartje gemaakt van ingenieus geweven strookjes papier. Maar ook zelfgemaakte slingers, kaarten, beschilderde dennenappels, boomdecoraties, kremmerhus (tot hoorntjes gevouwen papier om snoep in te doen) en van wol en vilt gemaakte julenissen zijn niet weg te denken uit Noorse huizen in kerstsfeer. Het in gezins- of buurtverband maken van kerstdecoraties bevestigt opnieuw de gemeenschappelijke band en met alle tijd en moeite die ermee gepaard gaan, laat het ook zien hoeveel betekenis aan het vieren van kerst wordt gehecht. Het zijn de kleine dingen die ’t ‘m doen: de kaarsjes op tafel, de lichtjes bij de voordeur, de zelfgemaakte decoraties.

Kerstversiering hoort in Noorwegen eigenlijk met de hand gemaakt te zijn. Wie daarvoor geen tijd heeft, kan terecht in de winkels, waar een overvloed aan fabrieksmatig vervaardigde decoraties wordt verkocht met een homemade look. Waren rood en wit vroeger de kerstkleuren bij uitstek, die voorkeur is aan het verschuiven naar meer natuurlijke tinten bruin en grijs, onder invloed van de aan populariteit winnende landelijke interieurstijl. Ook is er een voorkeur voor natuurlijke materialen zoals stro, vilt, berkentakken en -bast. Rendieren, engelen en harten zijn de favoriete af te beelden figuren, naast traditionele borduur- en breimotieven. De rustieke patronen en ruige, natuurlijke materialen worden gecombineerd met het fijnste linnen tafellaken, delicate kristallen glazen en het allermooiste porseleinen tafelservies. Een Noorse kerst is er een van discrete luxe, zoals een in Noorwegen wonende Australische waarneemt.

Julebukk, een van de oudste Scandinavische kersttradities. Hij was aanvankelijk de geest van de winternachten die kwam inspecteren of alle voorbereidingen voor de kerst goed getroffen waren. In de negentiende eeuw ontwikkelde hij zich tot de brenger van cadeautjes, de voorloper van Santa Claus. (Foto Nenyaki, CC BY ND 2.0)

Julebukk, een van de oudste Scandinavische kersttradities. Hij was aanvankelijk de geest van de winternachten die kwam inspecteren of alle voorbereidingen voor de kerst goed getroffen waren. In de negentiende eeuw ontwikkelde hij zich tot de brenger van cadeautjes, de voorloper van Santa Claus. Nu is hij voornamelijk nog als kerstdecoratie te zien. (Foto Nenyaki, CC BY ND 2.0)

Kerstavonden

De avond van 23 december is lille julaften (kleine kerstavond). Dit is traditioneel de avond waarop de kerstboom wordt binnengehaald en versierd. De slingers, ballen, klokjes en de zelfgemaakte decoraties krijgen een plekje, evenals de verlichting. En in veel Noorse kerstbomen ontbreken Noorse vlaggetjes niet. De feestelijkheden gaan gepaard met het drinken van chocolademelk en het eten van speciaal gebakken kerstkoekjes.

Noorse vlaggetjes in de kerstboom. (Foto How I See Life, CC BY 2.0)

Noorse vlaggetjes in de kerstboom. (Foto How I See Life, CC BY ND 2.0)

Een dag later, op 24 december, begint het echte kerstfeest. Om vier uur ’s middags luiden de kerkklokken voor de eerste kerstdiensten. En daarna begint thuis voor de meeste Noren julaften (kerstavond). Eerst wordt een kerstmaaltijd genuttigd, daarna volgt een feest vergelijkbaar met de Nederlandse pakjesavond, waarbij liedjes worden gezongen en de julenisse volgens traditie cadeautjes brengt. Die stelt de onvermijdelijke vraag of er in het huis brave kinderen wonen. De overeenkomst met ons sinterklaasfeest is frappant. Beide zijn feesten van huiselijke gezelligheid.

Kerstdagen

Dat geldt ook voor eerste kerstdag, een dag die – met in het begin desgewenst een kerkdienst – veelal in gezelschap van familie en vrienden wordt doorgebracht en waarop spijzen en dranken rijkelijk vloeien. Tweede kerstdag wordt in gezinsverband besteed. Op beide kerstdagen gaat overigens overal de Noorse vlag in top.

Na tweede kerstdag gaat romjul in, de rustige periode tussen kerst en oud en nieuw. Voor veel Noren is dat een vakantieperiode die ze zo mogelijk in de buitenlucht doorbrengen met skiën en sleeën en barbecueën in de sneeuw. In de kersttijd gaan verklede kinderen – en soms ook volwassenen – huizen langs om bij de voordeur kerstliedjes te zingen en cadeautjes te geven en te krijgen.

Kerstboom met cadeautjes. (Foto Merete Velan, CC BY SA 2.0)

Kerstboom met cadeautjes. (Foto Merete Velan, CC BY SA 2.0)

De Noren doen er veel langer over dan de Nederlanders om de kerstsfeer achter zich te laten. Is het in Nederland een goed gebruik om de kerstboom uiterlijk met Driekoningen (6 januari) de deur uit te doen, in Noorwegen staat de boom tot twintig dagen na eerste kerst, dus tot 13 januari. Dan wordt de kerstversiering weggehaald en de boom van zijn decoraties ontdaan, in mootjes gehakt en in het haardvuur opgebrand.

Thuis en samen

In de manier waarop de Noren traditioneel het kerstfeest vieren, zien we hoe belangrijk het huiselijke aspect en het samenzijn met buurt- of dorpsgenoten in de Noorse cultuur is. Noren beseffen tot een gemeenschap te behoren en hebben tradities om dat besef te schragen. Ook met kerst. De verbondenheid met de familie en buurt- of dorpsgemeenschap komt tot uitdrukking in de gezamenlijke voorbereidingen, de publieke festiviteiten rond het ontsteken van de lichtjes en het zingend langs de deuren gaan. Het feest zelf vieren de Noren in de beslotenheid van hun familie. Het huis wordt met veel omhaal in kerstsfeer gebracht.  En er wordt veel tijd en aandacht besteed aan het bereiden van eten en drinken. Daarover volgende week in een nieuwe blog.

In het Noors zeggen we alvast: God jul!

Bronnen
Arnhild Knight, Heritage of home: traditions and recipes of a Norwegian Christmas, 2012.
http://www.mylittlenorway.com besteedt veel aandacht aan Noorse kersttradities.