Noorse kersttradities

Of het nu kleurige papieren kerstmandjes zijn, de kerstboom die twee dagen voor kerst zingend wordt binnengehaald of de overvloedige hoeveelheid eten die op de kersttafel prijkt, ze dragen allemaal bij aan het welslagen van de juletid (kersttijd) in Noorwegen. Ook Nederlanders weten gewoonlijk goed kerst te vieren, maar Noorwegen lijkt nog rijker aan kersttradities. Hoe ziet een traditioneel Noors kerstfeest eruit? En wat zegt dat over de cultuur en mentaliteit van de Noren? Waarbij we overigens meteen aantekenen dat er ongetwijfeld heel wat Noren zijn die niet aan alle tradities meer gehoor geven.

Het grote aftellen

De aanloop naar kerst begint ergens in november. Op veel plaatsen in Noorwegen ligt dan al sneeuw en in het noorden zijn de dagen kort. In deze tijd organiseren bedrijven, kerken, scholen en verenigingen de eerste feestelijke kerstbijeenkomsten. Aan het eind van november wordt in de steden de kerstverlichting ontstoken, hetgeen veelal met het nodige ceremonieel gepaard gaat.

Kerst in de Storgata in Drøbak, 2012. (Foto Frogn Kommune, CC BY SA 2.0)

Kerst in de Storgata in Drøbak, 2012. (Foto Frogn Kommune, CC BY SA 2.0)

Als dan vier zondagen voor kerst de Adventstijd aanvangt, begint het grote aftellen met Adventkalenders en de vier Adventkaarsen, waarvan er elke zondag één meer wordt aangestoken. Vaak worden op eerste Advent de lichtjes ontstoken in de grote kerstboom op de centrale pleinen in de steden. In sommige steden verzamelen de bewoners zich dan op het plein, dansen ze hand in hand in een wijde kring om de boom en zingen ze daarbij liedjes. Een tafereel dat wij ons in Nederland niet kunnen voorstellen. Het is een uiting van een gevoel deel uit te maken van een gemeenschap. Deze tijd is ook de tijd van de kerstconcerten en de viering van Luciadagen (Sint-Luciadag) op 13 december.

Nissefest

Voor de jonge kinderen is er in deze weken op scholen het nissefest, een feest met een hoofdrol voor de kabouter die in de Noorse volkscultuur een belangrijke plaats inneemt. De kinderen gaan gekleed in rood met witte pakjes, dansen rond de kerstboom en zingen liedjes om de julenisse (letterlijk: kerstkabouter) te vragen binnen te komen. En die heeft natuurlijk een zak met traktaties bij zich: chocolade, mandarijntjes, noten of kleine cadeautjes.

Julenisse op een kerstmarkt in Øvrebyen (Kongsvinger), 2009. (Foto Kongsvinger kommune)

Julenisse op een kerstmarkt in Øvrebyen (Kongsvinger), 2009. (Foto Kongsvinger kommune)

Zelfgemaakte decoraties

In de weken voorafgaand aan kerst zoeken familieleden, buurt- en dorpsbewoners elkaar op om kerstdecoraties te maken. Zelden ontbreken daarbij de julekurver (kerstmandjes), kleine mandjes in de vorm van een hartje gemaakt van ingenieus geweven strookjes papier. Maar ook zelfgemaakte slingers, kaarten, beschilderde dennenappels, boomdecoraties, kremmerhus (tot hoorntjes gevouwen papier om snoep in te doen) en van wol en vilt gemaakte julenissen zijn niet weg te denken uit Noorse huizen in kerstsfeer. Het in gezins- of buurtverband maken van kerstdecoraties bevestigt opnieuw de gemeenschappelijke band en met alle tijd en moeite die ermee gepaard gaan, laat het ook zien hoeveel betekenis aan het vieren van kerst wordt gehecht. Het zijn de kleine dingen die ’t ‘m doen: de kaarsjes op tafel, de lichtjes bij de voordeur, de zelfgemaakte decoraties.

Kerstversiering hoort in Noorwegen eigenlijk met de hand gemaakt te zijn. Wie daarvoor geen tijd heeft, kan terecht in de winkels, waar een overvloed aan fabrieksmatig vervaardigde decoraties wordt verkocht met een homemade look. Waren rood en wit vroeger de kerstkleuren bij uitstek, die voorkeur is aan het verschuiven naar meer natuurlijke tinten bruin en grijs, onder invloed van de aan populariteit winnende landelijke interieurstijl. Ook is er een voorkeur voor natuurlijke materialen zoals stro, vilt, berkentakken en -bast. Rendieren, engelen en harten zijn de favoriete af te beelden figuren, naast traditionele borduur- en breimotieven. De rustieke patronen en ruige, natuurlijke materialen worden gecombineerd met het fijnste linnen tafellaken, delicate kristallen glazen en het allermooiste porseleinen tafelservies. Een Noorse kerst is er een van discrete luxe, zoals een in Noorwegen wonende Australische waarneemt.

Julebukk, een van de oudste Scandinavische kersttradities. Hij was aanvankelijk de geest van de winternachten die kwam inspecteren of alle voorbereidingen voor de kerst goed getroffen waren. In de negentiende eeuw ontwikkelde hij zich tot de brenger van cadeautjes, de voorloper van Santa Claus. (Foto Nenyaki, CC BY ND 2.0)

Julebukk, een van de oudste Scandinavische kersttradities. Hij was aanvankelijk de geest van de winternachten die kwam inspecteren of alle voorbereidingen voor de kerst goed getroffen waren. In de negentiende eeuw ontwikkelde hij zich tot de brenger van cadeautjes, de voorloper van Santa Claus. Nu is hij voornamelijk nog als kerstdecoratie te zien. (Foto Nenyaki, CC BY ND 2.0)

Kerstavonden

De avond van 23 december is lille julaften (kleine kerstavond). Dit is traditioneel de avond waarop de kerstboom wordt binnengehaald en versierd. De slingers, ballen, klokjes en de zelfgemaakte decoraties krijgen een plekje, evenals de verlichting. En in veel Noorse kerstbomen ontbreken Noorse vlaggetjes niet. De feestelijkheden gaan gepaard met het drinken van chocolademelk en het eten van speciaal gebakken kerstkoekjes.

Noorse vlaggetjes in de kerstboom. (Foto How I See Life, CC BY 2.0)

Noorse vlaggetjes in de kerstboom. (Foto How I See Life, CC BY ND 2.0)

Een dag later, op 24 december, begint het echte kerstfeest. Om vier uur ’s middags luiden de kerkklokken voor de eerste kerstdiensten. En daarna begint thuis voor de meeste Noren julaften (kerstavond). Eerst wordt een kerstmaaltijd genuttigd, daarna volgt een feest vergelijkbaar met de Nederlandse pakjesavond, waarbij liedjes worden gezongen en de julenisse volgens traditie cadeautjes brengt. Die stelt de onvermijdelijke vraag of er in het huis brave kinderen wonen. De overeenkomst met ons sinterklaasfeest is frappant. Beide zijn feesten van huiselijke gezelligheid.

Kerstdagen

Dat geldt ook voor eerste kerstdag, een dag die – met in het begin desgewenst een kerkdienst – veelal in gezelschap van familie en vrienden wordt doorgebracht en waarop spijzen en dranken rijkelijk vloeien. Tweede kerstdag wordt in gezinsverband besteed. Op beide kerstdagen gaat overigens overal de Noorse vlag in top.

Na tweede kerstdag gaat romjul in, de rustige periode tussen kerst en oud en nieuw. Voor veel Noren is dat een vakantieperiode die ze zo mogelijk in de buitenlucht doorbrengen met skiën en sleeën en barbecueën in de sneeuw. In de kersttijd gaan verklede kinderen – en soms ook volwassenen – huizen langs om bij de voordeur kerstliedjes te zingen en cadeautjes te geven en te krijgen.

Kerstboom met cadeautjes. (Foto Merete Velan, CC BY SA 2.0)

Kerstboom met cadeautjes. (Foto Merete Velan, CC BY SA 2.0)

De Noren doen er veel langer over dan de Nederlanders om de kerstsfeer achter zich te laten. Is het in Nederland een goed gebruik om de kerstboom uiterlijk met Driekoningen (6 januari) de deur uit te doen, in Noorwegen staat de boom tot twintig dagen na eerste kerst, dus tot 13 januari. Dan wordt de kerstversiering weggehaald en de boom van zijn decoraties ontdaan, in mootjes gehakt en in het haardvuur opgebrand.

Thuis en samen

In de manier waarop de Noren traditioneel het kerstfeest vieren, zien we hoe belangrijk het huiselijke aspect en het samenzijn met buurt- of dorpsgenoten in de Noorse cultuur is. Noren beseffen tot een gemeenschap te behoren en hebben tradities om dat besef te schragen. Ook met kerst. De verbondenheid met de familie en buurt- of dorpsgemeenschap komt tot uitdrukking in de gezamenlijke voorbereidingen, de publieke festiviteiten rond het ontsteken van de lichtjes en het zingend langs de deuren gaan. Het feest zelf vieren de Noren in de beslotenheid van hun familie. Het huis wordt met veel omhaal in kerstsfeer gebracht.  En er wordt veel tijd en aandacht besteed aan het bereiden van eten en drinken. Daarover volgende week in een nieuwe blog.

In het Noors zeggen we alvast: God jul!

Bronnen
Arnhild Knight, Heritage of home: traditions and recipes of a Norwegian Christmas, 2012.
http://www.mylittlenorway.com besteedt veel aandacht aan Noorse kersttradities.

 

Advertenties